Zware stenen tillen, voorovergebogen op je knieën zitten en klinkers in de grond slaan: stratenmakers hebben een zwaar beroep. Dus mogen zij eerder met pensioen.

Ook agenten, verpleegkundigen en NS-medewerkers vinden dat ze daar recht op hebben. Voor die laatste groep is er goed nieuws: hun nieuwe cao heeft een ‘zwaarwerkregeling’. Dat betekent dat personeel onder voorwaarden eerder kan stoppen met werken.

Vakbond FNV wil die regeling in meer sectoren invoeren. Niet alleen als een baan fysiek zwaar is, ook bij mentale of psychische belasting.

Best een goed idee, zeggen drie deskundigen tegen Nieuwsuur. Maar ze twijfelen over de uitvoerbaarheid. Bovendien is vroegpensioen niet altijd de oplossing.

Hoe bepaal je of werk zwaar is? De vakbond heeft een voorzet gedaan door 33 criteria op te stellen die de zwaarte van een baan bepalen. Daarvan vallen er 12 onder de categorie mentaal. Denk aan tijdsdruk, langdurig concentreren of eentonige taken.

Voor deze lijst valt best iets te zeggen, vindt emeritus hoogleraar arbeids- en organisatiepsychologie Wilmar Schaufeli. “Criteria zoals agressie zijn relatief eenvoudig objectief te meten.”

Je kunt namelijk bijhouden hoe vaak iemand te maken krijgt met boze klanten. En dat moet niet worden onderschat, zegt arbeidsmarktdeskundige Hafid Ballafkih. “Mensen zijn door de jaren heen mondiger geworden. Het doet iets met een conducteur als hij of zij wordt uitgescholden door een zwartrijder, of als een basisschoolleraar te maken krijgt met boze ouders.”

ICT’er versus chirurg

Bij andere criteria lijkt meten lastiger. Ervaart een treinconducteur net zo veel spanning als een chirurg of een vrachtwagenchauffeur? En hoe zit het met het criterium langdurige concentratie?

Schaufeli: “Dat kan ook van toepassing zijn op een ICT’er, maar die baan wordt over het algemeen niet als zwaar gezien. Er zijn grote individuele verschillen in hoe mentale belasting wordt ervaren.”

Dat vindt ook Ballafkih: “Koks, journalisten, docenten, apothekers… Ik denk dat je over elke baan eeuwig kan bakkeleien als je ze langs deze meetlat legt. Er zijn zelfs kantoorbanen die stress geven.”

Het Rotterdamse havenbedrijf ECT werkt al jaren met een zwaarwerkregeling. Manager Leon Niemantsverdriet vertelt welke criteria hij hanteert:

Om niet alle beroepsgroepen over één kam te scheren, is bedacht dat sectoren bij hun eigen cao-onderhandelingen moeten bepalen of een functie zwaar is. Vervolgens bepaalt onderzoeksbureau TNO of dat etiket terecht is.

‘Pensioen niet de oplossing’

In het geval van treinpersoneel is er nu dus het voornemen om sommige functies als zwaar te classificeren, onder meer vanwege de mentale en psychologische druk. Conducteurs en machinisten die last hebben van agressieve reizigers of tijdsdruk kunnen onder voorwaarden drie jaar eerder stoppen met werken.

Ballafkih vindt het terecht dat sommige werknemers eerder stoppen met hun baan, óók wanneer mentale criteria daaraan ten grondslag liggen. “Sommige beroepen kunnen gewoon niet tot je 67e. Op een gegeven moment is het op.”

Maar volledig met pensioen gaan is dan niet de beste oplossing voor alle functies, vindt de arbeidsmarktdeskundige. Hij ziet meer in het verbeteren van arbeidsomstandigheden, eerdere begeleiding naar minder zwaar werk en de mogelijkheid om in deeltijd met pensioen te gaan.

Dat vindt ook Bastiaan Starink, bijzonder hoogleraar Arbeidsmarkt, Pensioenen en Belasting op de Tilburg University. “Je kan mensen aanmoedigen of zelfs verplichten op een gegeven moment minder zwaar werk te doen. Eigenlijk mag het in een land als Nederland niet gebeuren dat je op je 63e zo versleten bent dat je niet meer kan werken.”

Het probleem is dat mensen vaak te laat zijn met omscholen, zegt Starink, als medewerkers al zo oud zijn dat het moeilijk voor ze is om een andere rol op de arbeidsmarkt te krijgen. Daarom moeten werkgevers volgens de hoogleraar meer verantwoordelijkheid pakken.

“Van individuen weten we dat ze in het hier en nu kijken. Ik snap dat een fitte stukadoor van 45 niet zo ver vooruitdenkt. Dus je zou hopen dat werkgevers dat soort vooruitziende blikken wel hebben.”

Oostenrijk meet calorieën

De Nederlandse politiek boog zich lange tijd over de vraag: wat is een zwaar beroep? Maar er kwam nooit echt consensus. Daarom is het nu aan werkgevers- en werknemersbonden om die vraag te beantwoorden.

In landen als België en Oostenrijk hakte de politiek wel een knoop door. Dat laatste land hanteert een opvallend criterium: het aantal kilocalorieën dat een werknemer verbrandt. Mannen die aan de 2000 per werkdag komen, maken kans op vroegpensioen. Bij vrouwen is dat aantal 1400.

“Grappig”, vindt Ballafkih. Maar om de zwaarte van een baan te meten is meer nodig. “Als een conducteur wordt uitgescholden verbrandt hij geen calorie. Dus het is echt nodig dat je ook kijkt naar het mentale aspect.”